De bijeenkomst wordt georganiseerd door de afdeling Zwolle van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en tramwegwezen (NVBS). Omdat Sanders zich uitgebreid met tram- en spoorwegen bezighield, ligt tijdens de presentatie vooral de nadruk op dat deel van zijn veelzijdige carrière.
Berlage begon bij Sanders
Theodor Sanders werd in 1847 geboren en studeerde bouwkunde in Delft en Wenen. Hij werkte als architect en ontwierp onder meer villa’s in Apeldoorn en Baarn.
In 1881 kwam de toen 25-jarige Berlage als bouwkundig tekenaar bij Sanders werken. Enkele jaren later werden de twee compagnons. Hun samenwerking duurde van 1884 tot 1889.
Sanders en Berlage werkten samen aan verschillende ontwerpen. Zo deden ze in de jaren tachtig van de negentiende eeuw mee aan de ontwerpwedstrijd voor een nieuwe beurs in Amsterdam. Berlage zou later wereldberoemd worden met de Beurs van Berlage, terwijl de naam Sanders steeds verder naar de achtergrond verdween.
Van architect naar spoorwegondernemer
Sanders beperkte zich niet tot gebouwen. Hij raakte sterk betrokken bij de ontwikkeling van tram- en lokaalspoorwegen en zette verschillende spoorwegondernemingen op.
Een van zijn bekendste projecten was de Noord-Hollandsche Tramweg-Maatschappij. De tramverbinding ontsloot Waterland en maakte plaatsen als Marken en Volendam gemakkelijker bereikbaar. Daarmee speelde de verbinding ook een rol in de ontwikkeling van het toerisme in het gebied.
Ook buiten Nederland was Sanders actief. Op Sicilië was hij betrokken bij de aanleg van de Ferrovia Circumetnea, de spoorlijn rond de vulkaan Etna.
Grote spoorplannen die niet allemaal werkelijkheid werden
Niet alles wat Sanders bedacht, werd uitgevoerd. Hij maakte verschillende plannen voor tram- en spoorverbindingen die uiteindelijk op de tekentafel bleven liggen of later in gewijzigde vorm door anderen werden gerealiseerd.
Zo hield hij zich bezig met plannen voor het Amsterdamse tramnet en was hij betrokken bij de Hollandsche Electrische-Spoorweg-Maatschappij, die later een belangrijke rol speelde bij de ontwikkeling van de Haarlemmermeerspoorlijnen.
Tijdens de Zwolse lezing gaat Arjan den Boer juist op deze spoorwegactiviteiten uitgebreid in. Historische foto’s, kaarten en ander beeldmateriaal helpen om de wereld waarin Sanders zijn plannen ontwikkelde opnieuw zichtbaar te maken.
496 pagina’s over een vergeten Nederlander
Den Boer deed uitgebreid onderzoek naar het leven van Sanders. Dat resulteerde in 2024 in het boek Theodor Sanders (1847-1927), de vergeten compagnon van Berlage.
Het rijk geïllustreerde boek telt 496 pagina’s en beschrijft niet alleen Sanders’ werk als architect en spoorwegingenieur, maar ook zijn ondernemerschap en maatschappelijke betrokkenheid.
Sanders hield zich namelijk met veel meer bezig dan techniek en architectuur. Samen met zijn vrouw Cateau Huidekoper zette hij zich onder meer in voor vrouwenkiesrecht, arbeidersrechten en onderwijsvernieuwing.
Na zijn dood raakte Sanders snel vergeten
Het contrast met Berlage is groot. Terwijl Berlage uitgroeide tot een van de bekendste architecten uit de Nederlandse geschiedenis, verdween Sanders na zijn overlijden in 1927 grotendeels uit het collectieve geheugen.
Zijn naam kwam later vooral nog voor als die van de architect bij wie Berlage zijn carrière begon. Het onderzoek van Den Boer laat zien dat Sanders zelf een veel grotere en veelzijdigere rol speelde dan dat beeld doet vermoeden.
Lezing bij NVBS Zwolle
De lezing vindt plaats op donderdag 8 oktober in multifunctioneel centrum De Enk aan de Enkstraat 67 in Zwolle.
De presentatie begint om 19.30 uur en duurt naar verwachting tot ongeveer 22.00 uur. De entree bedraagt 4 euro. Betalen kan met pin of contant.
De Enk ligt op ongeveer tien minuten lopen van station Zwolle. Daarmee is de locatie toepasselijk genoeg voor een avond die grotendeels draait om de geschiedenis van tram en spoor.
Datum: donderdag 8 oktober 2026
Tijd: 19.30 tot circa 22.00 uur
Locatie: De Enk, Enkstraat 67, Zwolle
Entree: €4, pin of contant
